ปลาอายุ ปลาเนื้อหวานแห่งจังหวัดกิฟุ ที่ได้ชื่อว่าเป็น “ราชินีแห่งสายน้ำ”

ถ้าพูดถึงความเป็นอาหารญี่ปุ่น หลายๆ คนอาจจะนึกถึงเมนูที่ทำจาก “ปลา” เพราะด้วยความเป็นประเทศเกาะ ทำให้ญี่ปุ่นมีปลาให้จับหลากหลาย และเป็นเมนูที่สุขภาพดี จนเป็นหนึ่งในสาเหตุที่ทำให้คนญี่ปุ่นอายุยืนเป็นอันดับต้นๆ ของโลก แต่นอกจากปลาแซลมอนหรือปลาซาบะแล้ว ที่ญี่ปุ่นก็มีอีกปลาหนึ่งที่อร่อยไม่แพ้กันจนเราอยากแนะนำให้ทุกคนในครั้งนี้ ปลาที่ว่านั้นก็คือ ปลาอายุ หรือที่คนญี่ปุ่นเรียกกันในชื่อ “ราชินีแห่งสายน้ำ” นั้นเอง

ปลาอายุ คืออะไร

ปลาอายุ (Ayu Sweetfish/アユ) เป็นปลาน้ำจืดที่สามารถพบได้ในแม่น้ำ ทะเลสาบ หรือตามชายฝั่งของญี่ปุ่น ถือเป็นปลาขนาดเล็กๆ ที่มีขนาดตัวประมาณ 15 ซม. และมีขนาดสูงสุดเพียงแค่ 70 ซม. เท่านั้น แต่ความพิเศษของปลาอายุนี้คือเนื้อที่มีความหวานอร่อย กลิ่นไม่คาว จนถึงขนาดมีชื่อภาษาอังกฤษว่า Ayu Sweetfish หรือปลาที่มีรสหวาน และถูกตั้งชื่อกันในหมู่คนญี่ปุ่นว่า “ราชินีแห่งสายน้ำ” เลยทีเดียว

สาเหตุที่ปลาอายุนี้มีรสชาติที่พิเศษกว่าปลาชนิดอื่นๆ เพราะปลาอายุเป็นปลาที่กินสาหร่ายเป็นอาหารหลัก ทำให้เนื้อปลามีรสชาติที่หวาน สะอาด และไม่มีกลิ่นคาว จนหลายๆ คนบอกว่าเป็นปลาที่ให้รสชาติเหมือนกินเมล่อนหรือแตงกวาอยู่ และถึงขนาดชื่อภาษาอังกฤษตั้งชื่อเลยว่า Sweetfish 

แม้จะอร่อยและเป็นที่ต้องการมาก แต่ปลาอายุก็ถือเป็นปลาที่ค่อนข้างหายาก เพราะปลาอายุนั้นมีอายุขัยไม่นานประมาณ 1 ปี อีกทั้งเป็นปลาที่ต้องอยู่ในน้ำสะอาดเท่านั้น เพราะปลาอายุเป็นปลาขนาดเล็กที่ไวต่อสิ่งปนเปื้อนที่อยู่ในน้ำ เรียกได้ว่าเป็นปลาที่เป็นตัวชี้วัดความของสะอาดของแหล่งน้ำและสภาพแวดล้อมของแม่น้ำ

และเนื่องจากเป็นปลาที่ต้องอยู่ในแม่น้ำที่สะอาดเท่านั้น จังหวัดกิฟุซึ่งเต็มไปด้วยลำธารและแม่น้ำสายเล็กๆ ที่สะอาดบริสุทธิ์เป็นจำนวนมากจึงเป็นแหล่งจับปลาอายุที่สำคัญของญี่ปุ่น เพราะปลาอายุที่จับได้ในจังหวัดกิฟุจะมีรสชาติที่หวาน หอม และอร่อยจนเป็นลักษณะโดดเด่นเฉพาะตัว จนทำให้ปลาอายุนี้ขึ้นชื่อว่าเป็นปลาประจำจังหวัดกิฟุเลยทีเดียว

การจับปลาด้วยนกกาน้ำ เทศกาลอุไกแห่งจังหวัดกิฟุ

และเมื่อพูดถึงปลาอายุในจังหวัดกิฟุ ยังไงก็ต้องพูดถึงเทศกาลอุไกแห่งจังหวัดกิฟุ เพราะที่เมืองเซกิในจังหวัดแห่งนี้ ยังมีการอนุรักษ์วัฒนธรรมการจับปลาอายุด้วยนกกาน้ำแบบดั้งเดิมที่สืบทอดมายาวนานกว่า 1,300 ปีเอาไว้อยู่

วิธีการจับปลาด้วยนกกาน้ำแบบนี้เหลือเพียงไม่กี่แห่งในโลก โดยในจังหวัดกิฟุนั้นจะเรียกกันว่าเทศกาลอุไก และจะจัดขึ้นที่แม่น้ำนางาระ เมืองเซกิ เมื่อถึงช่วงเทศกาล เหล่าผู้บังคับนกที่จะเรียกกันว่า “อุโช” ซึ่งจะสืบทอดกันเพียงลูกชายของตระกูล จะนำเรือออกมาที่แม่น้ำพร้อมกับนกกาน้ำที่เลี้ยงมาเป็นอย่างดี โดยที่ผู้ที่สืบทอดตำแหน่งผู้บังคับนกหรืออุโชนั้นหายากมาก เพราะเหลือเพียงแค่ 6 คนเท่านั้นในจังหวัดกิฟุ

เมื่อแล่นเรือไปจนถึงกลางน้ำ อุโชจะคอยใช้นกต้อนฝูงปลาอายุเพื่อเข้าสู่จุดที่เป็นน้ำตื้นและขับเรือเพื่อล้อมฝูงปลาเอาไว้ จากนั้นก็เข้าสู่ช่วงไคล์แมกซ์ เรือแต่ละลำจะจุดไฟขึ้นมาเพื่อให้ปลาตกใจจนกระโดดมาบนผิวน้ำ จากนั้นคนหาปลาบนเรือก็จะปล่อยนกกาน้ำไปเพื่อจับปลา

ซึ่งวิธีการจับปลาแบบนี้ คนหาปลาจะผูกคอของนกเอาไว้เพื่อไม่ให้นกกินปลาไปเสียเอง และเมื่อนกกาน้ำจับปลาได้ นกก็จะนำปลาดังกล่าวเอามาให้กับเจ้านาย แม้การใช้เชือกรัดคออาจจะดูน่ากลัว แต่การทำแบบนี้ถือเป็นวัฒนธรรมญี่ปุ่นที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน และต้องมีการฝึกฝนอย่างหนักเพื่อให้นกและคนรู้ใจซึ่งกันและกัน ซึ่งหลังจากจับปลาได้แล้ว อุโชก็จะให้ปลาส่วนหนึ่งของนกเป็นรางวัล เป็นการสานสัมพันธ์ระหว่างนกกับคน

และปลาอายุที่ถูกจับด้วยวิธีนี้ จะเป็นปลาอายุที่ไม่มีรอยช้ำหรือบาดแผล ถือเป็นปลาอายุชั้นเลิศที่ในอดีตจะถูกส่งไปถวายเป็นเครื่องบรรณาการให้แก่พระมหาจักรพรรดิในพระราชวังหรือให้แก่บรรดาขุนนางขั้นสูง และในปัจจุบัน ปลาอายุที่จับด้วยวิธีเหล่านี้ก็ไม่ได้มีวางตลาดขายทั่วไป เพราะปลาที่ถูกจับได้จะถูกส่งต่อโดยตรงไปยังร้านอาหารหรือเรียวกังชั้นสูงโดยตรง

สำหรับคนที่สนใจจะมารับชมเทศกาลอุไกนี้ สามารถรับชมได้ที่ริมแม่น้ำนางาระ เมืองเซกิ จังหวัดกิฟุ โดยจะจัดเป็นประจำทุกๆ วันที่ 11 พ.ค. – 15 ต.ค. แต่ก็จะงดทุกๆ วันที่พระจันทร์เต็มดวงที่ระดับน้ำสูงเกินไปเนื่องจากจะขัดขวางการจับปลา โดยเทศกาลแห่งนี้จะจัดเป็นเทศกาลใหญ่ เริ่มงานประมาณ 19:45 – 20:30 น. และหลังจากจบการจับปลา ก็จะมีการเฉลิมฉลองด้วยดอกไม้ไฟต่อในช่วง 20:50 – 21:00 น. เป็นเวลา 10 นาที เรียกได้ว่าเป็นเทศกาลที่ขึ้นชื่อของจังหวัดกิฟุ สำหรับการมาดูงานเทศกาล สามารถนั่งรถบัสจากสถานีกิฟุ มาลงป้ายนาการะบาชิ (ใช้เวลาเดินทางประมาณ 15 นาที) รถบัสจะมาจอดตรงที่สะพานซึ่งเป็นแหล่งจุดขึ้นเรือนำเที่ยวพอดี

เมนูอาหารจากปลาอายุ 

พูดมาขนาดนี้ ทุกคนอาจจะเริ่มอยากกินปลาอายุกันแล้วใช่ไหมล่ะ ด้วยความที่ปลาที่รสชาติหวาน หอม และอร่อยในตัวของมันอยู่แล้ว การปรุงอาหารที่เหมาะกับปลาอายุจึงจะเป็นการย่างเกลือ โดยวิธีการย่างที่เป็นเอกลักษณ์ของปลาอายุคือการเสียบปลาไว้กับแท่งไม้แล้วปักรอบกองไฟหรือกองถ่านเป็นรูปคลื่น แล้วย่างกับไฟหรือถ่าน บางครั้งก็พอกเกลือไว้ที่ตัวปลา หรือบางครั้งก็ใช้โรยขณะย่าง เพราะรสเค็มของเกลือจะตัดกับรสหวานของเนื้อปลาได้เป็นอย่างดี วิธีการปรุงอาหารแบบนี้จะสามารถดึงรสชาติของปลาอายุได้มากที่สุด 

แต่ปลาที่อร่อย ทำอะไรก็อร่อย นอกจากการย่างเกลือแบบดั้งเดิมแล้ว สำหรับปลาอายุที่จับได้ช่วงต้นฤดูร้อนซึ่งเป็นปลาที่ยังไม่โตเต็มเต็มที่ คนญี่ปุ่นก็มักจะไปทอดเป็นปลาเทมปุระที่สามารถกินได้ทั้งตัวแบบไม่ต้องกลัวก้าง หรือใครที่ชอบกินข้าวอบหม้อดิน ปลาอายุก็มีอีกวิธีกินที่เรียกว่า ayu-meshi ที่เป็นปลาหุงไปพร้อมๆ กับหม้อดิน จากนั้นค่อยนำปลามาแกะก้างออกแล้วคลุกกินพร้อมกับข้าว การกินวิธีนี้จะทำให้รสชาติของปลาซึมเข้าไปในเนื้อข้าวทำให้อร่อยอย่างบอกใคร หรือสำหรับคนที่ชอบกินไข่ปลา ปลาอายุที่มีไข่เต็มท้องที่เรียกว่า Komochi ayu  ก็ถือเป็นหนึ่งในอาหารเลิศรสที่ใครหลายคนชื่นชอบ เรียกได้ว่าเป็นอาหารที่มีทางเลือกให้กินมากมายเลยทีเดียว

Ayugashi (鮎菓子) ขนมที่ได้แรงบันดาลใจจาก “ปลาอายุ”

ด้วยความที่จังหวัดกิฟุขึ้นชื่อเรื่องปลาอายุ ทำให้มีการผลิต Ayugashi (อายุกาชิ) หรือ ขนมรูปปลาอายุ ขึ้นมาเป็นหนึ่งในของฝากขึ้นชื่อของจังหวัด ลักษณะของขนมชิ้นนี้คือการนำแป้งคล้ายแป้งแพนเค้กหรือโดรายากิมาทำเป็นรูปปลาอายุ แล้วสอดไส้ด้วย กิวฮิ (求肥) ซึ่งเป็นขนมโมจิเนื้อหนึบหวานกำลังดี รสชาติหอม นุ่ม ละมุน ทานง่าย และมีความน่ารักจนหลายคนอยากถ่ายรูปก่อนกิน

Ayugashi มักทำขายในช่วงฤดูร้อน เพราะเชื่อมโยงกับฤดูกาลของปลาอายุในธรรมชาติ และมักพบในร้านขนมญี่ปุ่นเก่าแก่ รวมถึงร้านขายของฝากบริเวณวัดหรือศาลเจ้า เหมาะเป็นทั้งของฝากและของหวานสำหรับคนที่ชอบขนมญี่ปุ่นแบบดั้งเดิม เป็นขนมที่ผสมผสานทั้งความอร่อยและความเป็นเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมได้อย่างลงตัว ใครกำลังเที่ยวภูมิภาคชูบุหรือมาเยือนจังหวัดกิฟุ ต้องลองชิมสักครั้ง!

สำหรับใครที่อยากกินปลาอายุที่อร่อยที่สุด เราก็แนะนำให้ไปทานที่จังหวัดกิฟุซึ่งเป็นจังหวัดที่มีแม่น้ำสะอาดหลายสาย หรือถ้าให้ดีที่สุด ก็อย่าลืมไปรับชมและกินปลาอายุในงานเทศการอุไก เพราะเรารับรองว่าจะเป็นประสบการณ์ที่ยอดเยี่ยมสำหรับคุณอย่างแน่นอน
ดูข้อมูลอัพเดตเกี่ยวกับงานเทศกาลอุไกได้ที่ : https://www.toyamashi-kankoukyoukai.jp/?tid=100150

อ่านบทความอื่นๆ เกี่ยวกับความรู้รอบตัวญี่ปุ่นได้ที่นี่เลย : https://yakpaijapan.com/tag/culture/